DONDE ESTOY

Me trae sin cuidado que no me valores. Ya estoy yo para valorarme. Nadie mejor que yo sabe lo que he luchado para estar donde estoy.

LA MÚSICA

Escuchado ahora en una cafetería de Cochabamba (Bolivia):

"¿Transportar el piano? Lo que uno transporta es la música, no el instrumento. Es el volumen, la textura, la sonoridad...".

CANCIÓN PARA LISA

Estes últimos días tiveron para min un sabor agridoce: por unha banda, meus pais viñeron visitarme a Bolivia; e, por outra, os tres enterámonos aquí da morte da querida Elisa González, quen me coidou —xunto ó seu marido, José Mediante— cando era cativo. Ámbolos dous tratáronme sempre coma o fillo que nunca tiveron. Católica convencida, Elisa era o súmmum da xenerosidade e da humildade, valores que hoxe cotizan á baixa. Contaxiados quizabes polo seu carácter tenro, os amigos e familiares chamábamoslle ‘Lisa’, verba que soa coma o asubío do noso admirado merlo, ou coma a brisa movendo as follas dos amieiros…

Pouco importa que entre Elisa de Mediante e mais eu non existiran vínculos de sangue: estamos ante unha das persoas que máis se implicou en todas as etapas da vida de meu. Lembro unha anécdota que data de 1993. Elvira de Robaín —a miña tía avoa emigrada a Bos Aires— viñera pasar o verán ó noso Santiso natal; eu, que tiña 5 anos, encariñárame coa señora; admiraba a súa valentía e fascinábanme as doces verbas (‘pileta’, ‘valija’, ‘pibe’…) que traía de Ultramar. Pois ben, dende a primavera do 94, cada vez que paseabamos polo miradoiro do Bedrín e ollabamos un avión, Elisa —sen separar a vista do ceo— dicíame: “Mira, Hectorín, aí vai a tía Elvira camín da Arxentina!”, e, inmediatamente, os dous sorriamos. Aquela fantasía (que tiña forma de flashback) expresaba oblicuamente unha esperanza: a irmá do meu avó Paco xa había un tempo que regresara ó seu país de adopción, e, como nos botaba en falta, non podía tardar moito en volver visitarnos. Esa maneira de pensar tan candorosa e imaxinativa distinguía a Elisa doutras veciñas. Por certo, a tía Elvira cumpriunos o gusto sete anos despois.

Dona dunha paciencia infinda, Elisa acompañoume nas miñas primeiras andanzas artísticas e comunicativas. Entre os 9 e os 11 anos, influído pola miña nai, simulei a emisión dun programa radiofónico en diferido; eu prepáraballe a Elisa os guións das súas intervencións, e ela lía aquelas liñas cunha voluntade de ferro. Se se trabucaba, sempre estaba disposta a repetir a gravación as veces que fixera falta, só por compracerme: proba inequívoca dun amor sen límites.

Na puberdade, desenvolvín un carácter introspectivo e adentreime na poesía, mais seguín plenamente ligado a José e a Elisa. Xa con 18 anos, xusto despois da morte de Mediante, emigrei a Madrid para estudar Xornalismo. Cando retornaba a Santiso, polo verán ou polo Nadal, Elisa era a primeira en visitarme. Mirábame como se estivera descubrindo un novo planeta, e comíame a bicos. Cando estaba a piques de partir cara a Bolivia, a miña amiga xa se atopaba un chisco delicada, e mandou aviso a meus pais de que prefería evitar a nosa despedida. Fíxenlle caso. Pero, afortunadamente, tivemos ocasión de reencontrarnos no último Nadal, trazando así un amor circular.

Querida Lisa, ti para min es máis que unha amiga insuperable: es “a miña segunda nai”, como che gustaba que subliñase. Alí onde esteas, sei que poderás escoitarme; grazas á túa motivación, perdín o medo escénico e aprendín a cantar ben alto. 

[Publicado en El Progreso de Lugo, 24/08/2019.]

Carta a Míriam Ferradáns

QUERIDA MÍRIAM: O pasado verán, cando ti e mais eu aínda non nos coñeciamos, Tamara Andrés falárame magnificamente, en Pontevedra, de ‘Nomes de fume’. Abofé que a nosa amiga acertou coa recomendación, pois ese poemario teu paréceme conciso, valente e moi potente: vaian por diante os meus parabéns.

Con Dores Tembrás como excelente guía, cheguei ata a casa familiar (o “lugar escuro”) do teu ‘eu’ poético, que me involucrou nun vibrante tributo á memoria; así, imaxinei, por exemplo, como sería “morrer perforado polo pau dunha ervella”. Precisamente nese intre estremecinme e collín da man á cantora. Ela aloumiñoume decontado; lóxico en alguén que alberga moita tenrura e que reivindica o tacto como método para achegarse plenamente á realidade (e mesmo á memoria). Así mesmo, neste espiñoso pero necesario ritual, loitei contra a mediocridade da institución familiar clásica. Porque a “tribo” xeralmente tenta esquecer as perdas para evitar o sofrimento, traizoando tanto agarimo recibido e erixindo —sobre a base do tabú— un ambiente asfixiante. Pero o teu suxeito lírico non cansa de pronunciar un “nome de fume e pedra”; cunha cantora tan leal —e rebelde— na familia, a referida persoa morta sempre estará a salvo.

Míriam, posúes esa gran intuición que é inherente a todo poeta xenuíno (tirando do fío, ‘vate’ comparte etimoloxía con ‘vaticinar’). A dita ollada reflíctese —con alcance telúrico— no tratamento dos paus das ervellas ou neste belísimo micropoema: “As mulleres de negro ofrecen o seu corpo á terra / é o xeito escollido para defenderse do infortunio / entregándose a el definitivamente”. 

En ‘Nomes de fume’, a litúrxica meditación adopta —mediante o diálogo— unha fasquía polifónica; e, nese senso, quixera salientar o teu excelente emprego do ton interrogativo, que me lembra ó de Pizarnik e que destila moita sinceridade: “Temos prohibido o tacto: // Sabes ti a diferenza entre corazón e peito?”. Velaquí un fraseo duro en aparencia, mais lene por dentro, coma algunhas froitas. Hai máis exemplos deste tipo no teu libro; o dominio da dicción permite acadar conquistas tan trascendentes.

Isto é todo por hoxe, Míriam. Querías saber as miñas impresións —que honra!— tras a lectura do teu debut editorial, e decidín enviarche esta carta, seguindo o costume dos nosos referentes inmarcesibles. Agardo que nos vexamos pronto no teu Bon nativo ou en Lugo. Pedireiche que me dediques o fermoso libro… E se nos entra a fame durante a conversa, podemos comer unhas galletiñas ‘Dinosaurus’ (eu tamén devezo por elas, e o binomio poesía/nenez é moi vizoso). Mándoche unha aperta fonda. Héctor. 

P.D.: Se ves á marabillosa Tamara, dálle recordos da miña parte. 

(Publicado en El Progreso de Lugo, Diario de Pontevedra e Galiciaé, 12/02/2018.)

'Un santiseiro facendo as Américas', reportaxe

Para ler unha reportaxe publicada hai uns días en El Progreso de Lugo con motivo do meu periplo boliviano, pica aquí. O texto é obra da compañeira Isabel García.

 Servidor, en Tarata (Cochabamba, Bolivia). Fotografía de Julio César Ureña.

A avoa Remedios

COMO A nosa casa atópase en obras, meus pais e eu pasamos as vacacións do Nadal no que fora o fogar santiseiro, durante moitos anos, da miña bisavoa Remedios de Rochiña. Aínda que non tiña estudos, a avoa Remedios —como lle diciamos agarimosamente a maioría de familiares— destacaba pola súa correcta educación, a súa elegancia innata e o seu verbo fluído. Lembro a fantástica réplica que a trabadesa lle dera a un médico do Principado de Andorra, onde viven aínda hoxe dous fillos seus. Na consulta, o doutor, abraiado pola sólida saúde da octoxenaria señora, quixo advertir a esta dos males da senectude: “De todos modos, vaya con cuidado, que tampoco tiene edad para hacer ciertas cosas…”. E a miña bisavoa sentenciou así a conversa: “Doctor, usted también llegará —quiera Dios— a mis años, y se dará cuenta de cómo funciona su cuerpo; no será necesario que ninguno de sus colegas se lo explique”. O médico esbozou un sorriso forzado e non soupo que dicir ante a sagacidade de dona Remedios, quen, asemade, modulaba a voz nos intres de descontento, dor ou euforia, salientando as frases máis significativas e respectando os necesarios silencios —moito terían que aprender dela algúns comunicadores de atropelada dicción e entoación plana!—.

Porque coñecín ben á miña bisavoa, puiden recreala nun belísimo soño. Dona Remedios, convertida nunha tardía pero carismática actriz de teatro, regresaba ó casarío de Robaín, despois de concluír a xira da súa terceira obra. “Vénche cargada coma a abella!”, dicíame —sorrindo— a súa filla Aida. O certo é que a señora Remedios traía varias maletas repletas de vestimentas (na realidade era moi coqueta) e de libros (Rosalía, Lorca, Unamuno, Cunqueiro, Mihura…). Tanto é así, que a miña avoa Aida contou coa axuda da súa curmá Edelmira, a Grande, para subir a equipaxe ó faiado.

Sei que á avoa Remedios teríalle gustado saber deste soño, onde todo concordaba. O seu espírito aventureiro. O seu don de xentes. A súa facultade natural para recoller unha gran suma de refráns, romances, cancións, historias con resonancias mitolóxicas…, e para adaptar algunhas destas obras ás circunstancias das conversas. O seu camisón branco impoluto. O seu intenso suspiro a altas horas da madrugada, anunciando o fin dun soño. O seu preciso sentido da morte e da natureza: “Que un fillo vexa morrer ó seu pai é lei de vida: hai que aceptalo. Pero un pai xamais debería ver morrer ó seu fillo”.

Todo concordaba naquel soño; a profesión de actriz non funcionaba como hipérbole: traía, por fin, xustiza á vida dunha creativa e entrañable muller que non tivo posibilidades de formarse e que sufriu boa parte dos horrores do convulso século pasado, pois naceu en 1911 e morreu en 2003. 

(Publicado en El Progreso de Lugo, 14/01/2019.)

A poesía é semente

GOETHE, YEATS, Kavafis, Pound, Lorca… Conservo varias antoloxías da colección ‘Mitos Poesía’ que Mondadori publicara a finais dos 90 —na miña nenez— e que me regalara, cando eu xa era mocete, un primo algo máis maior ca min, o querido Jose do Castro. “Queda con elas”, dixérame, “que eu xa as teño moi lidas”. Aquelas edicións de peto estaban especialmente dirixidas á xuventude, de aí o baixo prezo (350 pesetas), a distribución en quioscos, os textos escollidos con delicadeza e as presentacións, que lembraban ás dos cedés, non só polas vistosas portadas, senón tamén polo tamaño. Todo iso propiciou que un fato de adolescentes e xoves adultos penetrase na mellor poesía sen medo, lonxe das pompas, ata comprender que a beleza deste xénero é purificadora: por unha banda, nun arrastre sensitivo, troca —amplifica— a percepción do lector, incitándoo a que ache a súa verdadeira identidade (ou a que se reconcilie con ela); e, por outra, ó conxugar (por vía do estético ritmo) referencias culturalistas, coloquialismos e vulgarismos, fomenta a querenza pola diversidade. Pouco lle debeu de importar iso a Iberia, que daquela rexeitou a proposta de Mondadori, consistente en agasallar con libriños de ‘Mitos Poesía’ ós pasaxeiros da Ponte Aérea entre Madrid e Barcelona. A compañía aduciu que esa lectura “podía ser demasiado arriscada e forte” para os seus clientes. O arriscado é ser cidadáns dunha sociedade na que o egoísmo leva décadas medrando mentres moitos poderosos nos ocultan os lenitivos… Dito o cal, ‘Mitos Poesía’ tivo unha recepción sorprendente, chegando a vender un millón de exemplares.

Dende o pasado verán, Penguin Random House distribúe a colección ‘Poesía Portátil’, coa que retoma precisamente o bo labor de ‘Mitos Poesía’. O xigantesco grupo editorial, no cal está integrada a antiga Mondadori, xa leva publicados —cun prezo de 4,90 euros— oito números; a escolma de Pizarnik (‘En esta noche, en este mundo’) paréceme exquisita. Terá ‘Poesía Portátil’, con Safo ou Neruda, unha influencia minimamente considerable entre os raparigos, coma a que tivera a colección pioneira? Nas redes sociais (onde os mociños fedellan tanto) só un público adulto está a saudar o proxecto lírico de Penguin Random House; non me estraña a indiferenza, pois, en termos artísticos —vou alén da literatura, que os referentes neste eido son residuais—, o gusto adolescente dexenerou abondo. Hoxe a maioría —alienada— escoita decote o monocorde e basto reguetón, e segue con fervor ‘Operación Triunfo’, un dos programas que máis ten contribuído a desdeñar a cultura do esforzo e a identidade dos artistas xenuínos. En efecto, a sutileza inherente á poesía atópase nos antípodas deses patróns dominantes tan banais. De todos os xeitos, a lírica é semente antes que froito; pode permanecer —e sempre permanece, til máis, til menos— allea ás modas, pero, finalmente, acabará pousándose nela unha criatura soñadora, a cal endexamais esquecerá o consecuente estouro emocional (o primeiro de tantos). Como sentenciara Octavio Paz, “A poesía consagra o instante”.

(Publicado en El Progreso de Lugo, 10/01/2018)

El poder de la oratoria

SIEMPRE ESTAREMOS aprendiendo de la Antigua Grecia, toda vez que su cultura se asienta en el amor a la ciencia, en la apuesta por la creatividad y en los necesarios valores de la tolerancia y la diversidad. Por ejemplo, en aquella sociedad politeísta —cuna del mundo occidental— existía mucha libertad para escoger la opción sexual, y ello era, en gran medida, debido a la ausencia de la idea de pecado que luego instalaron las religiones monoteístas, como el cristianismo o el islamismo. “Tanto como deseéis...”, escribió —en tono lésbico— Safo, voz cimera de la cultura clásica.

Recientemente dicté una conferencia titulada ‘El valor de la oratoria para el futuro profesional’. Surgida en Sicilia y desarrollada en la Antigua Grecia, la oratoria es un arte absolutamente vigente, porque consiste en saber hablar con elocuencia, cualidad indispensable para poder resolver asuntos prácticos y, por extensión, descollar en cualquier trabajo. Este saber transversal incentiva nuestra capacidad expresiva (con la integración plena de voz y cuerpo), impulsa nuestra agilidad mental en la argumentación y las respuestas, expande nuestro temperamento crítico y, por supuesto, multiplica nuestra confianza. Así de potente es la suasoria (‘suasorius’), el ingrediente con el que el buen orador logra persuadir a su auditorio, ganando adeptos para una causa intelectual, social, política, jurídica...

Es justo que el dominio de la oratoria desencadene, en parte, el prestigio que todos anhelamos en nuestras profesiones. Pero este ‘arte del bien decir’ es necesario incluso fuera del trabajo: el ser humano evoluciona permanentemente gracias a su afán de progreso, y todas las conquistas sociales y civiles (divorcio, aborto, abolición de la esclavitud, sanidad pública…) se consiguen a base de defender nuestras ideas de forma convincente. Si el primer paso del camino cognitivo es el lenguaje —en tanto que éste enciende la chispa del pensamiento—, ¿no resulta preocupante la paradoja de que las mallas curriculares de muchas licenciaturas pertenecientes al ámbito de la comunicación carezcan de una asignatura llamada ‘Oratoria’ o ‘Expresión Oral y Corporal’? Intuyo el motivo de fondo: el miedo de muchos poderosos a que miles de jóvenes comunicadores abandonen la sumisión y analicen con criterio la injusta realidad, reparando en esos países tan pobres que deben hacer frente a deudas externas altísimas, en las comunidades que permanecen excluidas de los avances tecnológicos, o en los recursos naturales, que se consumen a un ritmo mucho más elevado del que se producen. Parece comprensible el temor de los políticos más tóxicos y mediocres, puesto que el primer peldaño en la transformación de la realidad es la concienciación de las masas, y un comunicador puede conseguir tal fin, siempre y cuando ese público posea una educación sólida, lo cual no es moco de pavo. ¿Y cómo puede un comunicador llevar a cabo dicha concienciación? Mediante eficaces y audaces formas de razonamiento (paradoja, antítesis, paralelismo, analogía…) que permiten demostrar que algo es probable, verdadero o justo. En plena era digital, la viralización de contenidos haría el resto.

(Publicado en El Progreso de Lugo, 28/12/2018)

Paula só vía o mar

SABIAMOS QUE a xornalista ribeirá Paula Abraldes loitaba contra o maldito cancro, pero recibimos a morte da moza (tiña só 31 anos) coma quen pretende saír dun pesadelo. Erguemos a cabeza e só vimos as ruínas dun castelo. Ruínas.

Paula Abraldes foi a miña mellor amiga nos tempos da carreira, vividos en Madrid. Podo vela dende diversos ángulos, sen sacrificar as súas esencias: a negra cabeleira indomable, o contaxioso sorriso, a humildade, a desenvolta conciencia, o afán de superación… Paula, no metro, orgullosa do seu seseo e da súa gheada. Paula, maga do humor negro, enfeitizada nos concertos de Andrés Calamaro, Quique González, Nacho Vegas, Andrés Suárez e outros cantautores. Paula, conquistando a paz interior na Ría de Arousa, que case cingue a súa casa familiar. Paula, de tertulia cos meus pais, como se os coñecese de toda a vida. Paula, actriz de formación e dramaturga intuitiva, esperando a Godot. Paula, contra os caducos métodos dalgúns dos nosos profesores, aqueles que non ratifican as definicións a través da práctica. Paula, explicándonos, cun realismo abraiante, ós seus amigos complutenses: «Yo me juego mucho. Si no apruebo todo en junio, dejaré la carrera y volveré a Ribeira; allí me pondré a trabajar recogiendo marisco». Paula, contratada pola Xunta de Galicia —antes de rematar a licenciatura— para traballar no gabinete de prensa da Consellería de Medio Rural. Paula, presentando —chea de vida— o programa musical ‘Tolemias’, na TVG. Paula, combatindo a quimioterapia coa arma do humor, aproveitando cada día como se fose o último e, inspirando, en consecuencia, ó seu admirado columnista Xosé Carlos Caneiro.

Dóeme que Paula Abraldes e mais eu case perdéramos o contacto nos últimos cinco ou seis anos, pero para min sempre foi (e será) especial. Penso nela: e, de súpeto, escoito o eco dunha canción de Lucio Dalla, onde o protagonista «…só vía o mar / e unha casa branca no medio do azul». Igual que Pauliña. Gloria haxa quen tanto me fixo rir e me entendeu na primeira xuventude.

Publicado en El Progreso de Lugo, 29/10/2018

Las inflexiones del alma

DESCREO DE aquellos docentes que no conciben poner ejemplos pertenecientes a áreas ajenas, que no se apartan del guión ni tan siquiera cuando los estudiantes les plantean dudas vitales… Yo sufrí, en el instituto y en la carrera, a profesores de tan bajo perfil: dogmáticos, mediocres, enemigos de la creatividad. Aunque seamos especialistas en un ámbito, el conocimiento sólo puede entenderse desde una perspectiva integral; todas las disciplinas están conectadas de algún modo, lo mismo que la vegetación y la luz. De acuerdo con Borges, el maestro no enseña cosas, sino «una manera de tratar con las cosas». No debería extrañarnos, verbigracia, que los docentes de Física más solventes recomienden a sus alumnos leer poesía, pues este género favorece enormemente la capacidad de asociar ideas o conceptos, toda vez que en él abundan las metáforas de tipología ‘creativa’ y ‘cotidiana’.

El semestre pasado, en mis clases de Expresión Oral y Corporal que dicté en la boliviana Universidad Privada del Valle, dentro de la licenciatura de Comunicación y Medios Digitales, sazoné la teoría y la práctica con múltiples ejemplos musicales. Les mostré incluso vídeos de los pájaros más melodiosos. Escuchando al mirlo o al petirrojo, entendieron mejor en qué consiste una inflexión —la elevación o atenuación que se hace con la voz, quebrándola o pasando de un tono a otro— y, lo más importante, disfrutaron aprendiendo, con los ojos llenos de asombro. A los chicos de Univalle les quedó claro que las inflexiones son tan naturales como el mirar; se emplean más allá de la oratoria, la interpretación o la comunicación radiofónica y televisiva, siempre según el estado de ánimo o intención del sujeto. Me produjo mucha ternura esta frase que una sensitiva muchacha escribió en el examen final: «Cuando canta, el ave mirlo utiliza inflexiones». Sólo le faltó añadir: «…y renace de sus cenizas».

Sam Cooke, Curtis Mayfield, Aretha Franklin, James Brown… También el ‘soul’ (género musical nacido del alma de la comunidad afroamericana) resultó decisivo en la formación de mis estudiantes, y no sólo para apreciar el poder de las inflexiones. Cuando les descubrí este estilo plagado de palmas, chasquidos, movimientos espontáneos, celebraciones amorosas y reivindicaciones civiles (‘A Change Is Gonna Come’, ‘Respect’, ‘Move On Up’), los muchachos dieron valor al cuerpo como mecanismo para subrayar las palabras y hacer más inteligibles, por ende, los mensajes. También se convencieron de que ciertas dosis de improvisación otorgan frescura expresiva a un discurso ensayado concienzudamente, sea del tipo que sea. Y, en fin, a más de uno le agradó saber que sus artistas más admirados —Michael Jackson, Michael Bublé— llevan ‘soul’ en las venas. Me olvidé de comentarles que hasta ‘(You Drive Me) Crazy’, uno de los éxitos de Britney Spears, presenta armonías y ritmos de raíz afroamericana.

Publicado en El Progreso de Lugo / Diario de Pontevedra / Galiciaé, 18/10/2018